Achtergrond info ambient
Mijn belangstelling voor ambientmuziek werd gevoed door de LP Low van David Bowie uit de jaren 70 en met name kant B. Ik was er destijds als puber niet direct heel enthousiast over, herinner ik mij. De A-kant vond ik toen veel beter, voor die tijd een heel aparte elektronische rocksound. De voorkeur ging in die tijd toch meer naar Herman Brood, Gruppo Sportivo, Nina Hagen en oudere bands zoals The Stones en The Kinks en artiesten zoals Lou Reed en Iggy Pop. De meest indrukwekkende was in mijn beleving David Bowie.
Jaren later ging ik toch eens goed luisteren naar de B-kant van Low en de ambienttracks op Heroes, mede omdat Brian Eno eraan had meegewerkt. Omdat ik ook Erik Satie bestudeerde op piano, wees een goede vriend mij op de LP's Music for Films en Music for Airports van Eno. Gaandeweg kom je dan ook uit bij David Sylvian (Japan), met nummers zoals Nightporter (hoog Satie-gehalte), Despair en Ghosts. Ik werd gefascineerd door de rustige, relaxte ambientmuziek van onder andere Eno, vaak met vreemde, vernieuwende, futuristische spacey klanken en superlange drones. Om zelf ook aan de slag te gaan met nieuwe klanken kocht ik in die tijd een populaire en nog enigszins betaalbare synthesizer, een Juno-106 voor de kenners.
Ambientmuziek geeft mij een grote vrijheid om te experimenteren met geluiden en de structuur van een muziekstuk. Die vrijheid is natuurlijk ook beperkt, maar het gevoel dat alles kan en mag motiveert enorm.
Met old school ambient bedoel ik hier vooral de oudere ambient, meestal zonder duidelijke ritmesectie en vaak bedoeld als achtergrond. Zoals schilderijen en foto's onderdeel kunnen vormen van een interieur, kan ambientmuziek iets toevoegen met als doel de sfeer te beïnvloeden: functionele muziek. Niet iets nieuws. Een bedrijf dat zich daar al vroeg mee bezighield was Muzak. En dat is een heel interessant commercieel succesverhaal. Best leuk om te weten als je bijvoorbeeld zelf ambientmuziek maakt.
Mooiste ambient
Music for Airports (Eno), Steel Cathedrals (Sylvian), Low (kant B, Bowie/Eno), Permafrost (superdrones en lage tonen van Thomas Köner), Shine On You Crazy Diamond (intro, Pink Floyd).
Een genre waarin ik veel raakvlakken hoor met ambient is minimal music, zoals Philip Glass en in zekere zin ook bepaalde passages uit muziek van Arvo Pärt. Ook in elektronische synthesizermuziek, bijvoorbeeld van Kraftwerk, hoor ik die raakvlakken.
Muzak, functionele muziek

De geschiedenis van Muzak begint in 1922. De rechten op een door de Amerikaanse generaal George Owen Squier ontwikkeld systeem om muziek via kabels te distribueren kwamen terecht bij Wired Radio. In 1934 kreeg het systeem de naam Muzak. Squier was gecharmeerd van de merknaam Kodak en combineerde het idee achter die naam met music: Muzak. Verder is er geen relatie tussen Kodak en Muzak.
Muzak richtte zich later sterk op bedrijven en werkplaatsen en stelde dat zorgvuldig geprogrammeerde muziek onder andere de arbeidsproductiviteit kon verhogen. Daar werd ook onderzoek naar gedaan. Tegenwoordig wordt Muzak vaak als term gebruikt om muziek af te kraken, of juist bewust als geuzennaam gebruikt.
Bij Muzak en het Nederlandse FuMu (FUnctionele MUziek, verbonden aan Philips) werd muziek speciaal opgenomen en geprogrammeerd voor gebruik als achtergrondmuziek. Vaak waren dat herkenbare melodieën, populaire muziek en standards in aangepaste arrangementen. Zang of opvallende instrumentale partijen konden bijvoorbeeld worden vervangen door fluit, strijkers of andere minder nadrukkelijke instrumenten. FuMu werd overigens ook ingespeeld door uitstekende Nederlandse musici, dus muzikaal was het zeker niet per definitie simpele of slechte muziek.
Het idee was dat de muziek niet te veel mocht afleiden. Zulke functionele muziek werd gebruikt in onder andere winkels, bedrijven, hotels, wachtkamers en openbare ruimtes. Er werd serieus onderzocht of bepaalde muziek invloed had op koopgedrag, arbeidsproductiviteit en het welbevinden van mensen. Muzak ontwikkelde daarvoor zelfs programma's waarbij tempo en intensiteit gedurende bepaalde perioden werden opgebouwd.
Het imago van Muzak werd na verloop van tijd negatief. Mensen ervaarden het ook als manipulatie. Maar eerlijk gezegd: wat is er mis met een nette winkel, mooie etalage, reclame of publiciteit? Muziek werd gewoon een onderdeel van die omgeving. Of alle commerciële claims over hogere verkoopcijfers ook werkelijk zo hard bewezen konden worden, is natuurlijk een ander verhaal.
New Age
De overeenkomst tussen Muzak en het genre ambient is vooral dat beide nadruk kunnen leggen op het functionele van muziek. Alle muziek is in zekere zin functioneel, maar het gaat om de nadruk en natuurlijk ook het verhaal dat er om ambientmuziek hangt. Bij ambient probeert de componist of sounddesigner de sfeer van een ruimte te beïnvloeden of te versterken.
Toen New Age-muziek in de jaren 80 steeds meer als herkenbaar genre en commerciële categorie opkwam, hoorde ik zelf een duidelijk verschil tussen ambient en deze 'Nieuwe Tijds'-muziek. Veel spontane, opvallende en versterkende elementen leken bij New Age juist te worden weggelaten. Het was exact de muziek waar ambient niet voor bedoeld was. Althans zo heb ik het ervaren als muzikant.
Niet dat er iets mis is met het genre New Age. Muziek kan nooit slecht zijn, hoogstens niet leuk of erger: irritant. De vraag was voor mij bij veel New Age-muziek waarom het überhaupt aanwezig was als het geen relatie had met de omgeving, geen uitdaging of spanning bezat. Ambient heeft dat juist heel sterk. Het gaat er ook niet om dat de muziek of het geluid per definitie rustig moet zijn. Bij veel New Age-muziek ervaar ik juist dat nietszeggende, spanningsloze element. Muziek zonder spanning is voor mij zielloos.
De meer interessante subgenres van ambient hoor je ook terug in techno. Met dampende beats, exotische, dromerige en meditatieve sequences. Er werd volop geëxperimenteerd door muzikanten die uitgroeiden tot veelgevraagde dj's of bands op chille feesten. MTV had in de jaren 90 veel aandacht voor deze nieuwe elektronische muziek. Ik luisterde en keek vaak naar de Chill Out Zone.
Behalve experimenten met geluiden en beats vormden clips en visuele livepresentaties een steeds groter onderdeel van het genre. Soms waren de clips bijzonder eenvoudig. NASA-video's waren erg in trek, Flower Power-projecties kwamen terug of domweg videocollages van kampioenschappen turnen of opnamen van een buurtfeest. Na verloop van tijd werden de clips steeds geavanceerder. Het genre ontwikkelde zich in beeld en geluid en doet dat tot op de dag van vandaag.
Warszawa
Een bijzondere ambientcompositie is Warszawa van David Bowie en Brian Eno. Je wordt meegezogen in de spanning en sfeer van het muziekstuk. Het gaat over een grote, oude en trotse stad met een geweldig, maar tevens vreselijk verleden. Je hoort bijna hoe de stad zich voelt. Het is ook groots, uitgestrekt.
De nietszeggende teksten van Bowie zijn puur klanken. Bowie liet zich inspireren door de sombere sfeer die hij tijdens een bezoek aan Warschau had ervaren. De klanken zullen bij iedereen die zich ervoor openstelt een boodschap, verhaal of gevoel kunnen oproepen. De zangmelodie halverwege het nummer is gebaseerd op het Poolse Helokanie van Stanisław Hadyna, bekend door de zanggroep Śląsk.
Warszawa werd ook gebruikt in de film Christiane F. – Wir Kinder vom Bahnhof Zoo, over de uitzichtloze situatie waarin een groep jongeren in West-Berlijn terechtkomt. Het is muziek met een ziel. Een ziel die van vrijheid weet, die vrijheid niet heeft, maar ernaar op zoek is.
Brian Eno introduceerde in de jaren 70 iets opmerkelijks in de muziek. Er waren uiteraard al veel meer musici bezig met muziek waarin sfeer, ruimte en klank belangrijk waren, maar Eno wordt gezien als een van de belangrijkste grondleggers van ambient als benoemd en omschreven genre. Met Ambient 1: Music for Airports uit 1978 maakte hij het begrip ambient expliciet.
Ambient is voor mij eigenlijk niets meer of minder dan een element dat in vrijwel alle muziek kan voorkomen. Alleen werd er nu de nadruk op gelegd. De omgeving bepaalt mede hoe iemand zich voelt. Geluid en muziek horen daarbij. Relaxte geluiden en klanktapijten kunnen zowel positief als negatief worden ervaren.
Eno zette zijn ambientmuziek juist af tegen de traditionele Muzak. Zijn muziek moest op verschillende niveaus beluisterd kunnen worden: je kon haar negeren en als achtergrond ervaren, maar als je ernaar luisterde moest er ook iets te ontdekken zijn. Bij Eno ging het veel meer om het kunstzinnige. Dat zijn muziek door velen als prettig, meditatief of soms zelfs therapeutisch wordt ervaren, maakt het in zekere zin ook functionele muziek.
Enkele muzikanten en artiesten die mij het meest geïnspireerd hebben tot het maken van ambientmuziek zijn David Bowie, Brian Eno, David Sylvian, Thomas Köner en Jon Hassell. In feite voegden veel bekende bands ook duidelijk ambientachtige, sfeer versterkende elementen toe aan hun composities, zoals Pink Floyd. En laten we onze eigen Ad Visser niet vergeten, die overigens ook een bijzonder radioprogramma had waarin experimentele en elektronische muziek veelvuldig aan bod kwam. Ad was ook zeer actief op podia met dit soort muziek.
Overigens kan ambient allesbehalve relaxed zijn. Een muur van ruis of herrie kan ook ambient zijn. Op YouTube staan talloze voorbeelden van geluiden die mensen als prettig (of juist storend) ervaren. Ben je verzot op pink of white noise, een vollopend bad, een knetterend haardvuur of een snurkende beer: je vindt het op YouTube.
Het verhaal gaat dat muzikant Ted Nugent ooit een bod van 10 miljoen dollar deed op Muzak met als doel om het bedrijf daarna te sluiten. Het geeft het slechte imago aan waaronder deze soort muziek negatief werd bekritiseert. De term was en is nog steeds beladen en dat fascineert.
De ambient die ik maak heeft er in muzikaal opzicht weinig mee te maken, eerder integendeel. Mijn ambient is allesbehalve commercieel. Onderzoek naar de effecten die muziek en geluid kunnen hebben op menselijk gedrag kan ik alleen maar toejuichen, maar ik leg geen claim op de helende werking. Het tegendeel kun je ook beweren. Dat commerciële zaken bij Muzak en FuMu een belangrijke rol speelden is bijzaak en gewoon een slim zakelijk verdienmodel. Overigens niets mis mee.
Wist je dat het Nederlandse radioprogramma Arbeidsvitaminen al in 1946 begon? Het kwam voort uit dezelfde tijdgeest waarin serieus werd nagedacht over de invloed van muziek tijdens het werk op werklust en welzijn. Het idee lijkt sterk op de filosofie achter Muzak, maar een directe historische relatie tussen de naam Arbeidsvitaminen en het bedrijf Muzak is voor zover ik weet niet aangetoond.
AI
Muzak maakte van muziek een commercieel product, waarbij de artistieke betekenis ondergeschikt werd aan de functie. Generatieve AI heeft dit principe naar een nieuw niveau gebracht. Met een eenvoudige prompt ontstaat binnen enkele seconden muziek die niet alleen aangenaam klinkt, maar ook de indruk van creativiteit kan wekken. Wat vroeger door arrangeurs en studiomusici werd geproduceerd, kan nu vrijwel onbeperkt worden gegenereerd. De verpakking verandert, de muzikale patronen blijven vaak herkenbaar. Het is de eenheidsworst van Muzak, maar dan met schijnbaar eindeloze variaties.